De offshore-deal van Europa

Vanuit het noordoostelijke stadje Molyvos op Lesvos lees ik in de Vlaamse pers verklaringen dat er “minder asielzoekers” in ons land aankomen deze dagen. De inwoners van dit stuk van het eiland zagen hier de voorbije maanden heel veel mensen aanspoelen. Hier is de zee tussen Turkije en Griekenland nauw. Vooral ’s nachts, als je de lichtjes aan de overkant ziet, lijkt het weinig meer dan een snel overzettochtje.

Intussen sloten Europese staten binnengrenzen en patrouilleren ze de buitengrenzen. Ik zie een NAVO-schip ver op zee liggen. Ja, het aantal asielzoekers die op eigen houtje en op eigen risico België en andere Europese landen konden bereiken is klaarblijkelijk een stuk gedaald. Niet omdat er geen asielzoekers op de vlucht zijn en er geen vraag is naar internationale bescherming. Wel omdat de gevaarlijke, meest gebruikte weg van de laatste tijd is afgezet.

Zestig kilometer zuidelijker sta ik op het strand, bij mensen van het Nederlandse Stichting Bootvluchteling, terwijl daar net een nieuw rubberbootje is aangespoeld. Enkele meters verder in zee ligt de leeggelopen boot te zinken, met op het Europese keienstrand nu zijn inhoud: Een twintigtal mensen, vermoedelijk uit Syrië of Irak, vrouwen vooral, met kleine kinderen. Enkele mensen uit Afrika, enkele mensen uit Afghanistan of Pakistan. Ze zitten in elkaar gedoken, in groepjes apart, in grijze dekens gewikkeld en zien er moe en in shock uit. Het is opvallend dat ze hier aankomen. Dit is niet de kortste route, en ze is gevaarlijker. Maar op de Noordelijke route wordt er nu meer gepatrouilleerd.

Ik kijk naar de mensen en calculeer de impact van de “deal” op hen: Als Griekenland deze mensen géén bescherming geeft en binnen enkele weken terug naar Turkije stuurt, zal Europa, enkel in ruil voor de twintig Syriërs onder hen, twintig nu in Turkije verblijvende Syriërs opnemen. De spelregels zijn afgekeken van de Australische “Pacific solution” die “voordringers”, zoals mensen genoemd worden die niet wachten op hun beurt of kans om op een legale manier om te migreren, opsluit en terugstuurt. Je beurt afwachten is natuurlijk niet evident, als je nauwelijks overleeft, tienduizenden wachtenden voor je hebt, en er jaarlijks slechts enkele duizend een legale oplossing vinden. Over de Australische praktijken op zee en in de detentiecentra bestaan ijzingwekkende gedocumenteerde verslagen.

“Ook al ziet NAVO en de Griekse kustwacht de bootjes op hun radar, blijft het de idee dat ze op eigen houtje moeten ploeteren tot aan de kust.” vertelt een AZG medewerker ons. Een NAVO-medewerker vertelt ons in de haven over zijn frustratie dat Turkije op zee nog steeds gewoon wacht tot de bootjes in Griekse wateren belanden. Hij monitort en communiceert, maar in de meeste gevallen hebben de Turken “niets gezien” tot het te laat is, stelt hij. De mensen van Artsen Zonder Grenzen communiceren proactief met de Griekse autoriteiten wanneer er vaartuigen aankomen en in nood zijn, maar hun respons komt te laat of blijft uit. Dus blijven ngo’s en vrijwilligers in actie schieten.

Op de kuststrook is de kustwacht wel steeds present de jongste weken. Ik neem de mannen in uniform op die naast het groepje vluchtelingen staan. Zij zien er op toe dat niemand de benen neemt terwijl ze wachten op transport. Ik, noch de kustwacht, noch de humanitaire werkers kennen de namen, nationaliteit of verhalen van deze mensen. Maar in ieder geval zullen ze eerst en vooral van hun vrijheid worden beroofd. Ik probeer een neutrale en geruststellende glimlach in de richting van de kinderen die over de rand van hun grijze deken rondkijken. Maar er is niets geruststellend aan de hele situatie. Als ik hun gezichten onthoud, kan ik hen straks misschien opzoeken in het kamp.

Ondanks de wintercondities wagen mensen nog steeds de oversteek naar Europa. Meer dan vierhonderd doden of vermisten telt de Egeïsche zee sinds begin 2016, nadat boten in moeilijkheden kwamen of zonken. Hebben we dan geen oplossing nodig voor deze situatie? Absoluut. Maar dat de Turkije-deal mensenlevens zal redden en de “vluchtelingenstroom” degelijk georganiseerd aanpakt, is absoluut onwaar. Deze deal sluit een gevaarlijke weg naar veiligheid af. Het is prima om een gevaarlijke weg af te zetten. Maar dat kan alleen werken als het gepaard gaat met voldoende andere wegen naar veiligheid. Die zijn er niet. Turkije noch Griekenland bieden rechtszekerheid noch bescherming. Onvoldoende mensen krijgen een serieuze kans op snelle hervestiging. Gevolg is dat diezelfde mensen andere plaatsen en wegen zullen zoeken, en in gevaar blijven. De AZG medewerker waarmee we spreken geeft haar werk hier over aan een andere collega. Ze gaat naar Lampedusa om daar nieuwe operaties op te zetten. Want daar verwacht men nu meer en meer mensen.

Een uiterst mager aantal van om en bij de 70 000 mensen zal Europa uit Turkije halen, dat twee miljoen mensen opvangt, en verspreiden over de EU. Verder houden we, sorry voor de woordkeuze, de boot dus af. In België noteren we op dit moment een daling van de spontane aankomsten, leveren we met moeilijke procedures en mondjesmaat humanitaire visa af, en mogen in theorie 550 mensen zich jaarlijks komen hervestigen (alleen halen we dat cijfer niet in de praktijk). Honderd van de beloofde drieduizend mensen mogen vandaag uit Griekenland naar België komen. In het licht van de velen op de vlucht die dringend internationale bescherming nodig hebben, in rechtsonzekerheid en slechte omstandigheden, die we zouden kúnnen beschermen, is dit op zijn minst een gebrek aan ambitie van België en van een Europa dat zegt te staan voor veiligheid in de wereld, verlichting en mensenrechten.

Ik stap terug naar mijn auto en bekijk het grote grijze NAVO-schip dat hier als een vreemde eend in de bijt in het kleine haventje ligt. In grote witte letters staat er “Protector” op. Het is duidelijk dat die opdracht zich beperkt tot de bescherming van de grenzen. Op de boot die de nood aan bescherming van mensen bewaakt, is het nog steeds wachten.