Een busrit kan eindigen in een gesloten centrum

Migratiecontrole gebeurt niet alleen aan de grens. Mensen kunnen ook worden gecontroleerd op straat, op hun werk of tijdens een rit met de bus of tram.

Op verschillende plaatsen vonden gezamenlijke acties plaats van vervoersmaatschappijen, politie en de Dienst Vreemdelingenzaken. Wat begint als een controle van een vervoerbewijs, kan daarbij leiden tot een controle van verblijfsdocumenten. Mensen zonder verblijfsrecht kunnen vervolgens worden meegenomen voor een bestuurlijke controle en in sommige gevallen worden overgebracht naar een gesloten centrum.

Voor mensen zonder papieren betekent dit dat iets alledaags als de bus of tram nemen gepaard kan gaan met angst. Die onzekerheid kan ervoor zorgen dat mensen verplaatsingen vermijden en moeilijker toegang vinden tot zorg, onderwijs, hulpverlening of hun sociale netwerk.

Meer mensen opsluiten lost niets op

De federale regering wil het aantal plaatsen in gesloten centra uitbreiden en meer personeel inzetten voor gedwongen terugkeer.

Detentie ontneemt iemand de vrijheid en is een van de zwaarste maatregelen die een overheid kan nemen. Ze kan verregaande gevolgen hebben voor iemands fysieke en mentale gezondheid.

Volgens Vluchtelingenwerk moet vrijheid altijd de regel zijn en detentie de uiterste uitzondering. Eerst moet worden onderzocht of minder ingrijpende alternatieven mogelijk zijn. Detentie mag nooit automatisch volgen uit het ontbreken van verblijfsdocumenten. Kinderen horen nooit opgesloten te worden.

Terugkeer is niet altijd mogelijk

In het publieke debat klinkt vaak de vraag waarom mensen zonder verblijfsrecht niet gewoon vertrekken. De werkelijkheid is complexer.

Sommige mensen kunnen niet veilig terugkeren. Anderen krijgen geen reisdocumenten, worden niet erkend door hun land van herkomst of kunnen om medische of praktische redenen niet worden teruggestuurd. Nog anderen hebben hier na jaren een gezin en een leven opgebouwd.

Een bevel om het grondgebied te verlaten zorgt daarom niet automatisch voor een uitvoerbare of duurzame terugkeer. Zonder begeleiding kunnen mensen jarenlang in een uitzichtloze situatie blijven leven.

Europa voert de druk verder op

Op 17 juni keurde het Europees Parlement het akkoord over een nieuwe Europese Terugkeerverordening goed. Die moet de huidige Terugkeerrichtlijn vervangen en maakt het eenvoudiger om terugkeerbeslissingen van andere lidstaten te erkennen en uit te voeren.

De verordening maakt ook zogenaamde return hubs mogelijk: centra buiten de Europese Unie waar mensen met een terugkeerbeslissing naartoe kunnen worden gebracht. Dat kan ook een land zijn waarmee zij zelf geen band hebben. Daarnaast voorzien de regels in ruimere mogelijkheden om mensen op te sluiten.

De nieuwe regels zetten daarmee nog sterker in op controle, detentie en gedwongen terugkeer. Dat vergroot het risico dat de vrijheid en rechtsbescherming van mensen zonder papieren verder worden ingeperkt.

Strenger beleid maakt mensen kwetsbaarder

Vluchtelingenwerk waarschuwt al langer dat een beleid dat hoofdzakelijk inzet op controle en gedwongen terugkeer geen antwoord biedt op de uiteenlopende situaties waarin mensen zonder papieren leven.

Het huidige systeem kan mensen zelf in een situatie zonder wettig verblijf duwen. Iemand kan bijvoorbeeld na een negatieve asielbeslissing, een relatiebreuk of het verlies van een arbeids- of studentenstatuut zijn verblijfsrecht verliezen. Eens iemand zonder papieren valt, is het bijzonder moeilijk om opnieuw een duurzaam perspectief te vinden.

Tegelijk worden mensen zonder papieren kwetsbaarder voor dakloosheid, uitbuiting en geweld. Hun toegang tot medische zorg, onderwijs, huisvesting en juridische begeleiding bestaat op papier soms wel, maar wordt in de praktijk door hoge drempels beperkt.

Ook hulp en solidariteit dreigen onder druk te komen

In 2023 stelde de Europese Commissie een nieuwe Europese richtlijn tegen migrantensmokkel voor, de zogenaamde Facilitation Directive. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat het voorstel onvoldoende duidelijk onderscheid maakt tussen georganiseerde uitbuiting en humanitaire of solidaire hulp.

Als die grens niet scherp wordt vastgelegd, kunnen burgers, vrijwilligers en organisaties terughoudender worden om hulp te bieden uit vrees voor controle of vervolging. Zo dreigt niet alleen de leefruimte van mensen zonder papieren kleiner te worden, maar ook de ruimte voor solidariteit en voor het verdedigen van hun rechten.