Trauma opvangen begint met gezien worden

Over Daisy Buttiens

Traumapsycholoog en gast op onze netwerkdag

Daisy Buttiens deelt vanuit haar ervaring in onder meer vluchtelingencontexten in Lesbos en Zuid-Afrika enkele inzichten over traumasensitief werken met nieuwkomers.

Wanneer mensen moeilijke verhalen vertellen, willen we vaak meteen iets doen. Het lichter maken. Oplossen. Verzachten.

We zoeken naar de juiste woorden, het juiste advies, de juiste aanpak. Maar wat als helpen net begint bij minder doen?

Minder oplossen.
Minder goedbedoelde raad.

Wat écht verschil maakt, zit zelden in grote gebaren. Het zit in kleine momenten van menselijkheid: iemand die blijft, luistert zonder oordeel en niet wegkijkt. En in de gemeenschap rond iemand — mensen die mee dragen wat te zwaar is om alleen te dragen.

Er zijn is genoeg

Trauma vraagt geen oplossingen, maar gedragenheid. Soms is eenvoudigweg aanwezig zijn al voldoende. Zonder oordeel. Zonder advies. Zonder plan.

In 2021 werk ik in een vluchtelingenkamp op Lesbos. Samen met een collega spreek ik een Syrische vrouw en haar dochter, met behulp van een tolk. De vrouw vertelt haar verhaal. De tolk vertaalt. Wij luisteren.

Op een bepaald moment wordt het de dochter te veel. Ze staat op en loopt de ruimte uit. Ik ga haar achterna.

Buiten vind ik haar, hevig in tranen. Ik ga naast haar zitten en zeg:
“Het is oké. Ik ben hier.”

We hebben geen gemeenschappelijke taal. Ik spreek Nederlands. Zij huilt. Ik blijf naast haar zitten en herhaal rustig:
“Laat het er maar uit. Het is oké. Ik ben bij je.”

Met een gebaar vraag ik of ik mijn hand op haar schouder mag leggen. Ze knikt. Zo zitten we daar een hele tijd. Zij huilt. Soms hapert haar ademhaling. Ik adem rustig, voor ons allebei.

Ze hoeft mijn woorden niet te verstaan om te begrijpen wat ik bedoel. Ze voelt de rust. En dat is genoeg.

Ik hoef haar verhaal niet te kennen.
Ik voel wat er speelt. Dat is genoeg.

Later wandelen we samen door het kamp. Ze wijst naar het water en zegt iets, met een voorzichtige glimlach. Ik wijs terug en zeg ook iets. We lachen. We hebben geen idee wat de ander gezegd heeft. En dat doet er niet toe.

Na een uur nemen we afscheid. Met de warmste knuffel die ik ooit ervaren heb.

Sluit aan bij hun leefwereld

We hoeven mensen niet te leren omgaan met moeilijke momenten op onze westerse manier. Veel mensen hebben al manieren gevonden om vol te houden.

Helpen betekent: aansluiten.
Versterken wat er al is.

In 2014 werk ik in Zuid-Afrika. In mijn therapieruimte zit een man die net een bijzonder zwaar verhaal heeft gedeeld. Hij kijkt me aan en vraagt: “Wil je even met mij bidden?”

Ik ben zelf niet gelovig. Maar dat doet er niet toe. We gaan samen op onze knieën zitten en bidden — elk in onze eigen taal.

Ik voel hoeveel kracht het hem geeft. De verbinding met zichzelf, met mij, en met zijn geloof.

Dit is helpen.

Herstel de gemeenschap

We zijn niet gemaakt om alles alleen te dragen. Moeilijke ervaringen worden zwaarder in eenzaamheid.

Terug in Lesbos doen we ademhalings- en ontspanningsoefeningen met een groep. Toch zie ik de spanning nog in hun lichamen. Ik vraag me af wat we nog kunnen doen.

Op de achtergrond speelt muziek. Eén van de deelnemers herkent het: muziek uit zijn cultuur, gespeeld door een van onze tolken. Hij begint te dansen en nodigt anderen uit. Wij proberen zijn traditionele dans na te doen. Het wordt hilarisch.

Een andere deelnemer zet muziek op uit zijn cultuur. En opnieuw volgt de groep.

En dan gebeurt er iets.

Schouders zakken. Gezichten ontspannen. Er verschijnt een lach. Voor even verdwijnen de zorgen van het kamp. De muziek brengt hen naar huis. Ze delen trots, plezier en herkenning.

Vanaf die dag nemen we muziek mee het kamp in. Elke dag groeit de groep. In samen bewegen ontstaat verbondenheid.

Onderschat niet wat je doet

Veel nieuwkomers komen terecht in systemen die hen reduceren tot dossiers en nummers. Ze wachten maanden, soms jaren op duidelijkheid. Ze voelen zich onzichtbaar.

Jij maakt hen zichtbaar.
Niet met grote gebaren, maar door er te zijn.
Door hun naam te gebruiken.
Door echt te luisteren.

Door hen te behandelen zoals je zelf behandeld wil worden.

Dat jij tijd en aandacht geeft, zegt: je mag er zijn.

Dat is geen klein gebaar.

Doe het niet alleen

Verhalen komen binnen.
Ze kunnen blijven hangen.
Je kijk op de wereld veranderen.
Je slaap of gemoed beïnvloeden.

Dat is geen zwakte.
Dat is menselijk.

Zorg voor jezelf zoals je voor anderen zorgt.
Praat over wat blijft plakken.
Zoek mensen die mee kunnen dragen.